فیستول چیست و چرا ایجاد می‌شود؟

فیستول یک راه ارتباطی غیرطبیعی بین دو یا چند بخش بدن است؛ برای مثال، ممکن است دو اندام داخلی را به هم یا یک اندام داخلی را به پوست وصل کند. شناخت علت ایجاد آن به پزشک کمک می‌کند روند بیماری و احتمال بسته‌شدن فیستول بدون جراحی را بهتر پیش‌بینی کند. فیستول‌ها ممکن است بر اثر بیماری زمینه‌ای یا پس از جراحی ایجاد شوند. در فیستول‌های روده‌ای که به پوست راه دارند، حدود ۱۵–۲۵٪ خودبه‌خود و حدود ۷۵–۸۵٪ پس از جراحی ایجاد می‌شوند. در گروه دوم، عوامل مربوط به جراحی، از جمله روش انجام آن، نقش دارند.

انواع فیستول و تفاوت آن‌ها

فیستول‌ها دو نوع داخلی و خارجی دارند. نوع داخلی، دو اندام داخل بدن را به هم وصل می‌کند و معمولاً باید از نظر نیاز به جراحی بررسی شود.

نوع خارجی، بین یک اندام داخلی و پوست راه ایجاد می‌کند. مراقبت از این نوع ممکن است به همکاری پزشک، پرستار و دیگر اعضای تیم درمان نیاز داشته باشد تا برنامه مناسبی برای بیمار انتخاب شود.

علائم و عوارض فیستول

علائم اصلی فیستول‌های گوارشی شامل بیرون‌آمدن مایعات صفراوی یا روده‌ای از زخم یا لوله تخلیه (درن)، بوی نامطبوع و تغییرات پوست اطراف است. در موارد پرترشح، مقدار مایع در هفته‌های اول می‌تواند بیش از ۵۰۰ میلی‌لیتر در روز باشد و سپس با درمان کاهش پیدا کند.

عوارض مهم عبارتند از:

آسیب پوست، مانند خراشیدگی، نرم و آسیب‌پذیرشدن بر اثر رطوبت و ایجاد زخم
به‌هم‌خوردن تعادل آب و املاح بدن (الکترولیت‌ها)
سوءتغذیه؛ یعنی نرسیدن انرژی و مواد مغذی کافی به بدن
عفونت و سپسیس؛ یعنی واکنش شدید و خطرناک بدن به عفونت
نگرانی از ظاهر بدن، محدودشدن حرکت و تأثیر منفی بر روحیه بیمار
نیاز به ماندن طولانی‌تر در بیمارستان

زخم فیستول چگونه مراقبت می‌شود؟

مراقبت از زخم فیستول سه مرحله اصلی دارد: ابتدا فیستول شناسایی می‌شود؛ سپس وضعیت بیمار با کنترل عفونت، تأمین تغذیه و بررسی محل و مسیر فیستول پایدار می‌شود؛ در ادامه نیز مراقبت از زخم و کنترل ترشحات انجام می‌گیرد.

با توجه به وضعیت بیمار و نظر پزشک، اقدامات درمانی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

رساندن همه مواد غذایی موردنیاز از راه رگ (تغذیه کامل وریدی یا TPN) برای استراحت روده؛ این روش می‌تواند ترشحات گوارشی را ۳۰–۵۰ درصد کاهش دهد.
قطع موقت خوردن و آشامیدن از راه دهان (NBM) در دوره فعال بیماری، فقط با دستور پزشک
مصرف ساندوستاتین (اکترئوتید) با تجویز پزشک برای کم‌کردن ترشحات
استفاده از آنتی‌بیوتیک مناسب برای عفونت و تزریق مایعات برای حفظ تعادل آب و املاح بدن
سی‌تی‌اسکن و عکس‌برداری از روده باریک برای بررسی احتمال انسداد در بخش بعد از فیستول یا وجود آبسه (تجمع چرک)

پرستاران میزان مایعات دریافتی و دفعی را دقیق ثبت می‌کنند، کیسه جمع‌آوری ترشحات را درست قرار می‌دهند و به حفظ تحرک و آرامش بیمار کمک می‌کنند. در فیستول‌هایی که با این مراقبت‌های بدون جراحی بسته می‌شوند، این اتفاق معمولاً طی ۴ تا ۶ هفته رخ می‌دهد؛ به‌ویژه وقتی ترشحات کمتر شده و عفونت کنترل شده باشد.

چگونه از پوست اطراف فیستول محافظت کنیم؟

تمیزکردن آرام و ملایم پوست؛ استفاده از فومینگ طباسپت مطابق راهنمای مصرف
استفاده از محافظ‌های چسبنده یا سیل برای پوشاندن لبه زخم و صاف‌کردن سطح اطراف آن
جلوگیری از ماندن ترشحات روی پوست؛ حتی تماس ۳–۴ ساعته می‌تواند به پوست آسیب بزند.
انتخاب کیسه‌ای که مسیر لوله‌های تخلیه (درن‌ها) را نبندد و مانع حرکت بیمار نشود.

پانسمان مناسب برای مدیریت ترشحات فیستول

برای فیستول‌هایی که ترشح زیادی دارند، از کیسه‌های تخصصی جمع‌آوری ترشحات، مانند کیسه مدیریت زخم Eakin، استفاده می‌شود. اندازه کیسه باید طوری باشد که تمام طول زخم را بپوشاند، بدون اینکه فضای زیادی از اطراف را بگیرد.

این کیسه‌ها ترشحات را جمع می‌کنند، به خشک و سالم‌ماندن پوست کمک می‌کنند و حرکت و راحتی بیمار را بهتر می‌کنند. بسته به نوع محصول و وضعیت زخم، ممکن است فاصله تعویض تا یک هفته باشد؛ در صورت نشت باید زودتر بررسی و تعویض شوند. با کوچک‌شدن زخم، می‌توان از کیسه کوچک‌تر استفاده کرد. برای پوست اطراف نیز، در صورت نیاز و طبق برنامه مراقبت، از محلول ضدعفونی‌کننده ملایم، کرم محافظ یا پانسمان ضدآب استفاده می‌شود.

بیشتر بخوانید: آشنایی با پانسمان نوین

چه زمانی مراجعه به پزشک ضروری است؟

در موارد زیر باید سریع به پزشک مراجعه کرد یا پیگیری پزشکی دقیق‌تری داشت:

- زیادشدن ناگهانی ترشحات یا تغییر رنگ و بوی آن‌ها
- تب، لرز یا ضعف شدید که می‌تواند از نشانه‌های سپسیس و واکنش شدید بدن به عفونت باشد.
- بدترشدن پوست اطراف، مانند افزایش قرمزی، ایجاد زخم یا عفونت
- کاهش وزن قابل‌توجه یا نشانه‌های کمبود مواد مغذی و کم‌آبی بدن
- کم‌نشدن تدریجی ترشحات پس از چند هفته درمان
- درد شدید، بزرگ و متورم‌شدن شکم (اتساع شکم) یا نشانه‌های انسداد
- نشت مکرر ترشحات از کیسه که کنترل‌کردن آن دشوار باشد.